کتاب «فلسفه تاریخ شیعی» در صدد گشودن افقی تازه در مسیر دست یابی به «نگرش دینی به حرکت کلان تاریخ» با قرائت اسلام شیعی است. تحقق این هدف در گام اول نیازمند مطالعه و بررسی دیدگاه های اندیشمندان و عالمان شیعی می باشد، از این روی تبیین اندیشه صاحب نظران این عرصه، وجهه غالب کتاب می باشد که از این میان نظرات دو اندیشمند برجسته، مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی (ره) و مرحوم سید منیرالدین حسینی (ره) به صورت تفصیلی بیان شده و مورد مقایسه و ارزیابی قرار گرفته است. مقدمه این کتاب با عنوان «حرکت تکاملی انسان در تاریخ» به قلم حجت الاسلام احمد رهدار می باشد.

این کتاب دارای چهار فصل می باشد؛ فصل اول به «مفهوم شناسی فلسفه تاریخ» و کلیاتی در خصوص آن و همچنین بیان دیدگاه های برخی اندیمشندان شیعی در خصوص فلسفه تاریخ می پردازد که عبارتند از: احمد فردید، علی شریعتی، شهید سید محمدباقر صدر، شهید مرتضی مطهری، محمد تقی جعفری، جعفر سبحانی و سید مهدی میرباقری.

فصل دوم کتاب به بیان دیدگاه علامه طباطبایی (ره) در فلسفه تاریخ و فصل سوم به بیان دیدگاه مرحوم سید منیرالدین حسینی(ره) می پردازد. در نهایت فصل چهارم به مقایسه دیدگاه این دو اندیشمند اختصاص دارد.

– چکیده دیدگاه علامه طباطبایی(ره) و مرحوم سیدمنیرالدین حسینی(ره)

علامه طباطبایی(ره) تاریخ را سیر حرکت از وحدت به کثرت و از کثرت به وحدت می­داند. انسان­ها سعی در «استخدام» یکدیگر دارند و اینگونه به یکدیگر پیوند می خورند و جامعه ابتدائی را تشکیل می دهند. خصیصه استخدام از آنجا که منفعت طلبی شخصی را به دنبال دارد، موجب اختلاف و هرج مرج می­شود. این اختلاف تنها از سوی یک عامل بیرونی امکان برطرف شدن دارد و آن «نبوت» است. انبیای الهی با شریعت آسمانی، موجب اتحاد و وحدت جوامع و رشد و تکامل آنها به سوی سعادت حقیقی می گردند. بر این اساس، انبیای الهی را می­توان عامل اصلی حرکت تاریخ به حساب آورد.

سیدمنیرالدین حسینی(ره) انسان را فاعلی مختار می­داند که در ارتباط با دیگر فاعل­ها، «نظام فاعلیت» را پدید می­آورد. ارتباط میان این فاعل­ها بایکدیگر، نظام روابط پیچیده­ای را پدید می­آورد که از طریق «ولایت و تولی» واقع می­شود. نظام فاعلیت در گستره تاریخ، بر محور دو دسته اولیای الهی و اولیای طاغوت، دو جبهه حق و باطل را شکل می­دهند که همواره با گذر زمان هردو جبهه رو به تعالی و پیشرفت بوده­اند. اولیای الهی در نظام حق، ائمه معصومین(ع) و اولیای طاغوت در دستگاه باطل، شیاطن انس و جن می­باشند. براین اساس «ولایت» اولیاء تاریخی در هر دو جبهه، عامل اصلی حرکت تاریخ شناخته می شود.